Historia ya Kisiwa

Zama za kale sana

Miamba ya Mfangano na ya kisiwa jirani cha Rusinga ina mashapo ya nchi kavu kutoka kipindi cha Miocene ya mapema, yenye umri wa takriban miaka milioni 18 hadi 20. Watafiti huyatumia kuelewa hali ya hewa ya wakati huo ¹. Visukuku vya nyani wa kale Proconsul nyanzae na Proconsul heseloni vimepatikana katika visiwa vyote viwili ². Haya ni ya elimu ya visukuku – ni ya zamani sana kuliko historia yoyote ya binadamu.

Michoro ya miambani

Urithi unaojulikana zaidi wa kisiwa ni mapango na miamba yenye michoro. Maeneo makuu mawili ni Kwitone, mwamba mrefu uliochomoza chini ya kilima cha Itone ndani ya kisiwa, na Mawanga, pango lililo karibu na ufuo ^3,4,5. Michoro ni ya maumbo ya kijiometri – duara ndani ya duara, mizunguko, maumbo ya yai na maumbo yanayofanana na jua – na ilichorwa kwa vidole, pengine kwa udongo mwekundu (haematite) na udongo mweupe ⁴. Vyanzo vinaeleza rangi za Mawanga kwa njia tofauti: nyeupe na nyekundu, au nyeupe na nyeusi ^3,4.

Umri wake unakadiriwa kuwa kati ya miaka 1,000 na 4,000; hakuna tarehe ya maabara iliyochapishwa ^3,4,5. Kwa kawaida michoro hii inahusishwa na makundi ya awali ya wawindaji na wakusanyaji, ambao mara nyingi hutambuliwa kama Watwa (Batwa), na ni sehemu ya desturi ya michoro ya kijiometri kuzunguka Ziwa Victoria. Abasuba walifika baadaye na kuyakubali maeneo haya ^3,4.

Maeneo haya bado ni sehemu ya utamaduni hai. Ukoo wa Wagimbe ndio walinzi wa Kwitone na ukoo wa Wasamo ndio walinzi wa Mawanga. Maeneo yote mawili yanahusishwa na kuleta mvua; wazee wa Wasamo waliwaeleza watafiti kwamba Mawanga ilitumika kwa matambiko ya mvua hadi miongo michache iliyopita ^3,4,5. Eneo la tatu, Kakiimba, linahusishwa katika mapokeo na dhabihu na mazungumzo ya amani ⁵.

Mwanaakiolojia James Chaplin aliichunguza Kwitone katika miaka ya 1960 ⁴. Mwaka 2000 David Coulson wa Trust for African Rock Art (TARA) aliirekodi michoro hii, na Agosti 2005 TARA pamoja na jamii walifungua maeneo haya kwa wageni, wakiwa na gati, vibao na boti zilizolipiwa kwa sehemu na Tourism Trust Fund ⁶. Juni 2023 Makumbusho ya Kitaifa ya Kenya yaliweka "Mfangano Island Rock Art Sites" kwenye Orodha ya Awali ya Kenya ya Urithi wa Dunia wa UNESCO ³; Januari 2024 ikafuata orodha ya pamoja ya michoro ya kijiometri ya eneo la Ziwa Victoria nchini Kenya, Tanzania na Uganda ⁷.

"abstract patterned paintings thought to have been created between 1,000 and 4,000 years ago" (michoro ya maumbo inayodhaniwa kuchorwa kati ya miaka 1,000 na 4,000 iliyopita)British Museum, African Rock Art Image Project ⁴

Abasuba na kuwasili kwao

Abasuba (Suba) ni watu wanaozungumza lugha ya Kibantu wanaoishi katika visiwa na fukwe za kaskazini-mashariki mwa Ziwa Victoria. Kwa sababu ya mawasiliano ya muda mrefu na ndoa, wameathiriwa sana na majirani zao Wajaluo, ambao ni Waniloti ^3,5,8. Mapokeo yao yanataja Uganda, hasa Buganda, kuwa asili yao; baadhi ya makundi yanasemekana kupitia Tanzania ⁵. Wazee hutaja maneno yanayofanana na Kiganda, kama Katonda kwa maana ya Mungu, na kueleza jinsi mababu walivyovuka ziwa kutoka kisiwa kimoja hadi kingine ⁹.

Haijulikani hasa ni lini Abasuba walifika Mfangano. Tarehe zilizochapishwa ni kati ya karne ya 17 na takriban miaka mia mbili iliyopita. Zinatokana na mapokeo ya mdomo na ni bora kuzichukulia kama kipindi, si tarehe kamili ^4,5,10. Mapokeo moja ya Mfangano yanasimulia ndugu wawili, Witewe na Kiboy, waliokimbia Buganda baada ya kuuawa kwa mfalme na kuishi kisiwani. Wazao wa Witewe, ukoo wa Wetete, bado wanautunza msitu wa madhabahu yake karibu na kilele ¹⁰.

Mapokeo pia yanaeleza majina ya kisiwa. "Ivangano", yaani upatanisho, inasemekana kukumbuka sherehe iliyomaliza ugomvi katika karne ya 17, na "Mfangano" inahusishwa na neno la Kisuba lenye maana ya "kuunganisha" ^3,5. Abasuba walipangwa katika koo zenye majukumu ya kimila kama kuleta mvua; makundi yanayotajwa kuwa wakazi wa mwanzo wa kisiwa ni Wakisori, Wakisasi, Walowa, Wagimbe, Waganda na Wakiaya ⁵.

Kipindi cha ukoloni

Wakati wa utawala wa Waingereza (1900–1963) eneo hili lilikuwa sehemu ya Wilaya ya South Kavirondo ¹¹. Ugonjwa wa malale uliingia Kenya kutoka Uganda karibu mwaka 1901 na kuenea kando ya fukwe na visiwa vya Ziwa Victoria; katika South Nyanza mbung'o walidhibitiwa tu kwa kampeni za dawa za kuua wadudu kuanzia mwaka 1950 ¹². Kwingineko ziwani visiwa vizima viliondolewa watu – Mageta mara kadhaa hadi karibu mwaka 1922, na nchini Uganda uhamishaji mkubwa ulianza mwaka 1906 ^13,14. Hakuna chanzo tulichopata kinachosema kwamba Mfangano yenyewe iliondolewa watu.

Kipindi cha ukoloni pia kiliharakisha mabadiliko kutoka lugha ya Kisuba kwenda Dholuo. Sababu zinazotajwa ni elimu, Biblia na wakalimani kwa Dholuo, pamoja na ndoa kati ya wanaume wa Kisuba na wanawake Wajaluo ^8,15. Bado hatujapata vyanzo vya kuaminika vilivyochapishwa kuhusu misheni na shule za kwanza Mfangano – sura hii ya historia ya kisiwa bado inasubiri kuandikwa.

Baada ya uhuru

Wilaya ya Suba iliundwa mwaka 1995 kutoka Wilaya ya Homa Bay, makao makuu yakiwa Mbita ¹⁶. Tangu uchaguzi mkuu wa 2013 Mfangano iko katika Kaunti ya Homa Bay; Mfangano Island ni mojawapo ya wadi za kaunti katika eneobunge la Suba North ^11,17. Mwaka 2022 visiwa vilipata kaunti ndogo yao yenye makao makuu Sena, Mfangano, ili wakazi wasilazimike tena kuvuka hadi Mbita kupata vitambulisho, vyeti na hati za ardhi ^18,19. Vyanzo vya baadaye vinaiita Suba Central au Suba West ^20,21.

Makumbusho ya Amani ya Jamii ya Abasuba (Abasuba Community Peace Museum) yalianzishwa mwaka 2000 na Jack Obonyo kwenye ardhi ya familia huko Ramba. Lengo lake ni kulinda urithi wa jamii ndogo na kudumisha njia za kimila za kuleta amani ⁶. Jengo lake jipya lilifunguliwa tarehe 17 Oktoba 2008 ^6,22. Tangu mwaka 2012 feri za binafsi zimeunganisha kisiwa na Mbita ²³, na mwaka 2023 kazi ilianza ya kuboresha barabara ya mzunguko wa kisiwa yenye urefu wa zaidi ya kilomita 50 hadi kiwango cha changarawe ²⁴.

Maswali yaliyo wazi

Vyanzo vinatofautiana kuhusu tarehe ya kuwasili kwa Abasuba, rangi za Mawanga, umri wa michoro na jina la kaunti ndogo. Tunaonyesha kauli tofauti pamoja. Ikiwa una nyaraka, picha au ujuzi kuhusu historia ya Mfangano – hasa kuhusu makanisa na shule za kwanza – tafadhali tuandikie.